Ewa Totwen

Ewa Totwen (później Kilarska-Totwen) urodziła się 24 maja 1919 roku w Wilnie jako pierwsze dziecko Olgi Dobużyńskiej-Totwen i Stanisława Totwen. Ewa według córki, Grażyny Totwen-Kilarskiej, czuła się Polką, aczkolwiek ojcem jej matki Olgi był Walerian Dobużyński, który był generałem rosyjskiej armii. Walerian również czuł się Polakiem i w rodzinie propagował polskość, jednak z punktu widzenia dokumentów, powiązania z Rosjanami rzutowały na późniejsze życie, nie tylko Olgi, ale również Ewy. W 1954/1955 roku wyszła za mąż za Macieja Kilarskiego, a w 1955 roku urodziła się jej córka – Grażyna Totwen-Kilarska (Turbot [pseud.], 2015) (projektantka, wykładowczyni ASP w Gdańsku, architektka wnętrz, malarka, lalkarka, scenografka). Ewa Totwen zmarła w Gdańsku 14 maja 1999 roku.
Matka Ewy, Olga po zdaniu matury w 1914 roku studiowała rzeźbę oraz scenografię, co przybliżyło ją do pracy jako asystentki w teatrze marionetkowym w Petersburgu i Moskwie (Abramowicz, 2015). W 1935 roku Olga rozpoczęła prace nad stworzeniem swojego teatru marionetkowego. Założyła Wileński Teatr Łątek, w ramach którego reżyserowała i była odpowiedzialna za kierownictwo artystyczne spektakli oraz animowała i tworzyła marionetki. Działalność teatralną razem z córkami prowadziła w latach 1935 – 1941 w Wilnie, 1940 – 1960 w Białymstoku, Łodzi i Gdańsku (Kilarska, 2000). W latach 1952 – 1955 razem z Ewą realizowały pierwszy film marionetkowy – „Wspólnymi siłami”, reż. Olga Totwen, Łódź, 1954. Zmarła 8 lutego 1965 roku w Gdańsku.
Ojciec Ewy Totwen, Stanisław w 1908 roku założył grupę Sarmatie, której spotkania odbywały się w domu jego rodziców. Stanisław studiował prawo na Uniwersytecie w Petersburgu. W 1918 roku jako aplikant adwokacki poślubił Olgę Dobużyńską. W 1920 roku, rok po urodzeniu się Ewy, przeprowadzili się razem z Olgą do Warszawy, gdzie był adwokatem. W 1924 roku na świat przyszła druga córka Totwenów – Irena. Rok później cała rodzina wróciła do Wilna, gdzie Stanisław prowadził praktykę adwokacką. Służył w AK w czasie Powstania Warszawskiego, a następnie trawił do obozu koncentracyjnego w Oranienburgu, gdzie został zamordowany.
Całe swoje życie Ewa Totwen zmieniała swoje miejsce zamieszkania, często z niewłasnego wyboru. Wczesne dzieciństwo spędziła w Warszawie i Wilnie. Od 1932 do 1939 roku razem z matką i siostrami zamieszkała przy ulicy Wielka Pohulanka 16, naprzeciw Teatru Wielkiego w Wilnie (Abramowicz, 2015). W 1939 roku rodzina przeniosła się do mieszkania przy ulicy Dąbrowskiego 12 mieszkanie 3 (Kilarska, 2000). Czas okupacji Wilna to pomieszkiwanie wraz z matką i siostrą pomiędzy leśniczówką w Santoce, w której mieszkał przyjaciel rodziny – Jan Żejmo (Kilarska, 2000), lokum przy ulicy Małej Pohulanki 11 m. 3 (Abramowicz, 2015), a mieszkaniem, które otrzymała Ewa w ramach przydziału studenckiego przy ulicy Wielkiej Pohulanki 34 m. 2 (Abramowicz, 2015). W ramach repatriacji, w 1945 roku Olga, Ewa i Irena przenoszą się do Białegostoku, gdzie przebywały w punkcie repatriacyjnym mieszczącym się w szkole przy ulicy Warszawskiej (Abramowicz, 2015). Po jakimś czasie punkt zlikwidowano i przez Warszawę matka z siostrami trafiła do Łodzi, gdzie mieszkały przy ulicy Skorupki 6 m. 8 (Kilarska, 200). Po wymówieniu lokum Totwenki przeniosły się do Gdańska we wrześniu 1947 roku i zamieszkały przy Alei Rokossowskiego 15 (Kilarska, 200), a następnie przy tej samej ulicy, ale kilka budynków dalej przy numerze 26 (Kilarska, 200). Mimo licznych prób przesiedleń Ewy Totwen, m.in. przymusowe roczne przenosiny do Bielsko-Białej, do końca swojego życia mieszkała w Gdańsku.
Liczne zmiany miejsc zamieszkania nie przeszkodziły Ewie Totwen w zdobyciu wykształcenia. W 1938 roku zdała maturę w Państwowym Gimnazjum im. Księcia Adama Czartoryskiego w Wilnie (Abramowicz, 2015). W tym samym roku rozpoczęła studia na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, które mimo zmian nazwy, władz i zawieruchy okupacyjnej, kontynuowała do 1942 roku (Abramowicz, 2015). Podczas życia w Łodzi, w 1945 roku studiowała w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych oraz w tym samym roku rozpoczęła studia w Wyższej Szkole Teatralnej, które kontynuowała do czasu wyjazdu z miasta (Kilarska, 2000). Po przeprowadzce do Gdańska, w 1953 roku zdobyła dyplom I stopnia na Wydziale Architektury Politechniki Gdańskiej oraz II stopnia na tym samym Wydziale w 1969 roku (Kilarska, 2000).
Życie artystyczne to głównie tworzenie wspólnie z matką Wileńskiego Teatru Łątek. Ten etap jest bardzo dobrze opisany w takich publikacjach jak: O Wileńskim Teatrze Łątek, czyli „Taka sobie bajeczka o kosztownych lalkach” (Kilarska, 2000) i Od figurek do marionetek. Historia Wileńskiego Teatru Łątek (Abramowicz, 2015). Z tego powodu w niniejszym biogramie przyjrzę się bliżej części życia artystycznego Ewy Totwen jakim był film animowany i związki ze Studiem Małych Form Filmowych „Se-Ma-For” w Łodzi.
Związek Ewy Totwen z filmem rozpoczął się w trudnym dla artystki czasie. W 1951 roku zlikwidowano w Gdańsku Teatr Łątek, który Olga wraz z Ewą tworzyły (Abramowicz, 2015). Ewa została zmuszona do przenosin do Bielska, ale pogorszenie zdrowia, brak mieszkania zarówno w Gdańsku jak i Bielsku, zmusiły Ewę do wymówienia pracy w marcu 1952 roku (Kilarska, 2000). Można powiedzieć, że z pomocą przyszła współpraca z Eugenią Hołuj nad scenariuszem „Wspólnymi siłami”. Scenariusz „Wspólnymi siłami" został nagrodzony w konkursie na projekt scenariusza filmu rysunkowego i kukiełkowego Centralnego Urzędu Kinematografii, którego wyniki zostały ogłoszone w grudniu 1952 roku (Kilarska, 2000). Sytuacja Ewy Totwen była trudna, dlatego z pewnością pomocna stała się nagroda pieniężna z konkursu. Matka Ewy, Olga, która tak jak córka była bez pracy i mieszkania znalazła zatrudnienie przy filmie. Mimo to, córka Ewy Totwen, Grażyna Totwen-Kilarska, opisuje zaangażowanie Ewy i Olgi w pracę nad filmem jako „gest rozpaczy” – wspominała w wywiadzie. Realizacje filmu rozpoczęto w 1953 roku we Wrocławiu (Totwen, 1953), gdzie mieściła się otwarta w 1952 roku hala zdjęciowa będąca częścią Wytwórni Filmów Fabularnych. Okres przygotowawczy filmu trwał od 20 maja do 15 października 1953 roku. W tym okresie zbudowano lalki, dekoracje, rekwizyty, załatwiono sprawy bieżące, animowano i reżyserowano animacje (Totwen, 1953). Z kolei okres zdjęciowy rozpoczął się 29 października i zakończył 3 listopada 1953 roku. Film do WFF zdano dopiero rok później, bo 30 listopada 1954 roku (Ciszewska, 2025). Jednym z powodów tak długiej przerwy, był fakt, że film był kolorowy, a jego kopię musiały wykonać laboratorium w Czechosłowacji („Rejsy”, 1954).
Film został wyreżyserowany przez Olgę Dobużyńską-Totwen, która podpisała umowę na reżyserię filmu 30 czerwca 1953 roku. Z pewnością za powierzeniem Oldze reżyserii filmu, przemawiało jej wieloletnie doświadczenie przy reżyserii spektakli marionetkowych. Poza reżyserowaniem filmu, Olga animowała również marionetki. Ewa Totwen poza współautorstwem scenariusza, zajęła się również projektami, tworzeniem i animacją marionetek-lalek, scenografią oraz scenorysem. Poza Olgą i Ewą Totwen przy filmie pracowały takie osoby jak: Janina Ługowska – animatorka marionetek, Helena Niedźwiedzka – animatorka marionetek, Tadeusz Kierski – muzyk i kompozytor, Jan Olejniczak – operator, Wasilewski – asystent, Jan Huszczy – autor komentarza, Andrzej Bogucki – lektor. Praca przy filmie była obarczona wieloma trudnościami m.in. prymitywną higienę pracy oraz zagłuszeniem muzyki i głosów przez inną produkcję na hali (Totwen, 1953).
Poza pracą nad filmem Wspólnymi siłami, Ewa Totwen z filmem łączy tylko jeszcze jeden film fabularny „Wraki" (reż. Ewa i Czesław Petelscy, 1957). W 1955 roku wraz z mężem Maciejem współpracowała przy zdjęciach trickowych (współcześnie określiłoby się mianem efektów specjalnych) (Abramowicz, 2015). Po „przygodzie” z filmem Ewa Totwen wróciła na stałe do Gdańska i próbowała walczyć o teatr wraz z matką.
Trzeba stwierdzić, że działalność filmowa Ewy Totwen nie doczekała się publikacji naukowej czy kuratorskiej. Tak jak wspomniałem wcześniej najbardziej rozwiniętymi źródłami, są te, które dotyczą jej pracy powiązanej z Teatrem Łątek. Warto również wspomnieć o wystawie poświęconej Teatrze, która była prezentowana w Muzeum Narodowym w Gdańsku w 2015 roku oraz wcześniejsza z 1995 roku zorganizowana z inicjatywy Centrum Edukacji Teatralnej w Gdańsku.
Artystka zmarła 14 maja 1999 roku w Gdańsku, gdzie pochowano ją na cmentarzu Srebrzysko.

Narodowość: Polska
Miejsce zamieszkania:
Warszawa
Wilno, ul. Wielka Pohulanka 16 (1932-1939)
Wilno, ul. Dąbrowskiego 12/3 (1939-1945)
Wilno, ul. Mała Pohulanka 11/3 (1939-1945)
Wilno, ul. Wielka Pohulanka 34/2 (1939-1945)
Leśniczówka w Santoce
Białystok, punkt repatriacyjny, ul. Warszawska (1945)
Łódź, ul. Skorupki 6/8 (1945-1947)
Gdańsk, ul. Rokossowskiego 15 (1947)
Gdańsk, ul. Rokossowskiego 26
Wykształcenie:
Państwowe Gimnazjum im. Księcia Adama Czartoryskiego w Wilnie
Wydział Sztuk Pięknych, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie (1938-1942)
Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych (1945)
Wyższa Szkoła Teatralna (1945-1947)
Wydział Architektury Politechnika Gdańska (dyplom I stopnia: 1953)
Wydział Architektury Politechnika Gdańska (dyplom II stopnia: 1969)
Zatrudnienie:
Wileński Teatr Łątek (1938-1951): twórczyni marionetek, scenografka, animatorka
Wytwórnia Filmów Fabularnych (1952-1955): autorka scenariusza, scenografka, animatorka, twórczyni lalek-marionetek
Kabaret „Rudy Kot” (1954): realizatorka miniatur marionetkowych
Katedra Fotografiki Wydziału Architektury PG (1954)
Stowarzyszenie Miłośników Sztuki Marionetkowej (1956-1959): założycielka, dyrektorka artystyczna, reżyserka